Pierwsze pieniądze nastolatka zarobione podczas wakacyjnej pracy nie powinny automatycznie trafić ani w całości na konto oszczędnościowe, ani zostać wydane bez planu. Najbezpieczniejsze rozwiązanie to ustalenie jeszcze przed pierwszym większym zakupem, jaka część wypłaty zostaje do swobodnej dyspozycji, jaka finansuje konkretny cel, a jaka pozostaje jako rezerwa. Jak informuje redakcja kacikdomowy.pl, powołując się na materiały Narodowego Banku Polskiego, podstawą zarządzania własnymi pieniędzmi jest odróżnianie potrzeb od zachcianek, kontrolowanie wydatków oraz stworzenie planu oszczędnościowego.
Rodzice mogą pomóc nastolatkowi uporządkować pierwszą wypłatę, lecz nie powinni traktować jej jak kolejnego kieszonkowego, którym zarządzają wyłącznie dorośli. Polski Kodeks cywilny przewiduje, że osoba mająca ograniczoną zdolność do czynności prawnych może samodzielnie rozporządzać swoim zarobkiem, chyba że sąd opiekuńczy postanowi inaczej. Oznacza to, że rozmowa o podziale pieniędzy powinna opierać się na konkretnych celach, kosztach i konsekwencjach, a nie na przejęciu wynagrodzenia przez rodzica.
Ile zostawić nastolatkowi na bieżące wydatki
Nie istnieje ustawowy ani urzędowy procent wynagrodzenia, który nastolatek musi odłożyć. Podział zależy od wysokości wypłaty, wieku, planowanych zakupów oraz tego, czy młody pracownik sam pokrywa koszty dojazdu, jedzenia, telefonu lub materiałów szkolnych.
Praktyczny punkt wyjścia może wyglądać następująco:
- 40–50 proc. wypłaty na zaplanowany większy cel;
- 30–40 proc. na bieżące wydatki i przyjemności;
- 10–20 proc. jako rezerwa, której nastolatek nie wydaje od razu.
Taki schemat nie jest obowiązującą normą. Ma służyć jako narzędzie do rozmowy i może zostać zmieniony. Jeżeli nastolatek zarobił 3000 zł i planuje kupić laptop za 4000 zł, uzasadnione będzie odłożenie nawet 60–70 proc. wynagrodzenia. Gdy natomiast pieniądze zostały zarobione z myślą o wakacyjnym wyjeździe, większa część może zostać przeznaczona na ten cel.
Najważniejsze jest ustalenie przeznaczenia pieniędzy przed rozpoczęciem zakupów, a nie dzielenie dopiero tej kwoty, która przypadkiem została pod koniec miesiąca.
Przy wypłacie wynoszącej 2500 zł przykładowy podział może obejmować 1250 zł na cel długoterminowy, 750 zł na bieżące wydatki i 500 zł rezerwy. Rezerwa może później pokryć nieplanowany zakup podręcznika, naprawę telefonu, transport albo część wydatków związanych z rozpoczęciem roku szkolnego.
Najpierw konkretny cel, później konto oszczędnościowe
Samo polecenie „odłóż połowę” zwykle nie wystarcza. Oszczędzanie jest łatwiejsze, gdy nastolatek zna cenę celu i termin, w którym chce zgromadzić pieniądze. Może to być komputer, kurs językowy, prawo jazdy, rower, wyjazd albo wyposażenie potrzebne do nauki.
Plan powinien zawierać trzy elementy:
- dokładną lub orientacyjną cenę;
- kwotę już zgromadzoną;
- termin zakupu.
Jeżeli cel kosztuje 3600 zł, a nastolatek chce osiągnąć go w ciągu sześciu miesięcy, powinien odkładać średnio 600 zł miesięcznie. Jednorazowa wakacyjna wypłata może pokryć większą część tej sumy, ale plan nie powinien kończyć się po wakacjach. Narodowy Bank Polski w materiałach edukacyjnych wskazuje na znaczenie krótkoterminowego i długoterminowego planowania oraz systematycznego śledzenia wydatków.
„Systematyczne śledzenie wydatków i planowanie budżetu pomagają chronić przed utratą kontroli nad finansami” — wskazuje NBP w programie Złote Szkoły NBP.
Najprostszy budżet nie wymaga rozbudowanej aplikacji. Wystarczy lista wpływów i zakupów w telefonie albo arkuszu. Nastolatek powinien zapisywać również niewielkie płatności kartą, ponieważ kilka codziennych transakcji po 10–20 zł może w ciągu miesiąca pochłonąć znaczną część wypłaty.
Czy rodzic może zabrać dziecku zarobione pieniądze
Osoby między 13. a 18. rokiem życia mają ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Artykuł 21 Kodeksu cywilnego pozwala im jednak co do zasady samodzielnie rozporządzać zarobkiem. Wyjątkiem jest sytuacja, w której sąd opiekuńczy z ważnych powodów postanowi inaczej.
„Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może bez zgody przedstawiciela ustawowego rozporządzać swoim zarobkiem” — stanowi art. 21 Kodeksu cywilnego.
Nie oznacza to, że rodzic nie może rozmawiać o wydatkach, ustalać zasad bezpieczeństwa lub reagować na ryzykowne decyzje. Powinien jednak oddzielić edukację finansową od jednostronnego przejęcia pieniędzy. Wynagrodzenie zarobione podczas pracy wakacyjnej ma dla nastolatka także znaczenie edukacyjne: pokazuje związek między czasem pracy, stawką godzinową, potrąceniami i rzeczywistym kosztem zakupów.
Zakup za 500 zł wygląda inaczej, gdy nastolatek wie, ile godzin musiał pracować, aby zdobyć tę kwotę.
Konto dla nastolatka: kto może wpłacać i wypłacać pieniądze
Rachunek bankowy ułatwia oddzielenie oszczędności od środków przeznaczonych na bieżące wydatki. Według Rzecznika Finansowego małoletni, którzy ukończyli 13 lat, mogą samodzielnie wpłacać na swój rachunek własne zarobki oraz pieniądze przekazane im do swobodnego użytku. Szczegółowe zasady korzystania z konta, karty i aplikacji zależą od umowy z konkretnym bankiem.
„Małoletni, którzy ukończyli 13 rok życia, mogą samodzielnie […] wpłacać na swój rachunek bankowy swoje zarobki” — wyjaśnia Rzecznik Finansowy.
Przy wyborze rachunku warto sprawdzić:
- opłatę za prowadzenie konta i kartę;
- koszty wypłat z bankomatów;
- limity płatności internetowych i zbliżeniowych;
- możliwość czasowego zablokowania karty;
- dostęp rodzica do ustawień i historii operacji;
- zasady korzystania z rachunku oszczędnościowego;
- oprocentowanie oraz warunki promocji.
Środków przeznaczonych na większy zakup nie należy trzymać na tym samym saldzie, z którego nastolatek codziennie płaci kartą. Oddzielny rachunek oszczędnościowy lub subkonto utrudnia przypadkowe wydanie pieniędzy.
Pierwsza wypłata a podatek dochodowy
Osoby poniżej 26. roku życia mogą korzystać z ulgi dla młodych. Zwolnienie obejmuje wskazane w ustawie przychody, między innymi ze stosunku pracy, umów zlecenia zawartych z firmą, praktyk absolwenckich i stażu uczniowskiego. Roczny limit przychodów objętych zwolnieniem wynosi 85 528 zł.
Ulga nie obejmuje każdego sposobu zarabiania. Ministerstwo Finansów wskazuje, że nie dotyczy ona przychodów z działalności gospodarczej. Inne zasady mogą dotyczyć również umowy o dzieło, działalności nierejestrowanej, przychodów kapitałowych lub wynagrodzenia wypłacanego przez podmiot, którego nie obejmują warunki ustawowego zwolnienia.
Dlatego nastolatek lub rodzic powinien zachować:
- podpisaną umowę;
- rachunki albo paski wynagrodzenia;
- potwierdzenia przelewów;
- informację PIT otrzymaną od płatnika.
Jeżeli wszystkie przychody podlegają uldze dla młodych, podatek dochodowy może nie zostać pobrany. Nie oznacza to jednak, że każda kwota brutto będzie identyczna z kwotą netto. W zależności od rodzaju umowy mogą wystąpić składki na ubezpieczenia społeczne lub zdrowotne.
Co sprawdzić, zanim nastolatek zacznie pracę wakacyjną
Państwowa Inspekcja Pracy przypomina, że pracownikiem młodocianym w rozumieniu Kodeksu pracy jest osoba, która ukończyła 15 lat, ale nie osiągnęła 18 lat. Co do zasady osoby młodsze niż 15 lat nie mogą zostać zatrudnione na podstawie umowy o pracę w zwykłych celach zarobkowych. Młodociany może wykonywać jedynie prace lekkie, które nie zagrażają jego zdrowiu, bezpieczeństwu ani rozwojowi.
Pracodawca nie może zatrudniać pracownika młodocianego w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej. PIP wskazuje również na obowiązek zapewnienia odpowiedniego odpoczynku, w tym co najmniej 48 godzin nieprzerwanego odpoczynku w każdym tygodniu, obejmującego niedzielę.
Przed rozpoczęciem pracy należy sprawdzić przede wszystkim rodzaj umowy, wysokość stawki brutto, termin wypłaty, zakres obowiązków i zasady ewidencjonowania czasu pracy. Umowa powinna zostać przeczytana przed podpisaniem, a jeden egzemplarz musi zostać zachowany.
Jak uniknąć wydania całej wypłaty w kilka dni
Pierwsza większa suma może sprawiać wrażenie, że wystarczy na wiele niezależnych zakupów. W praktyce pieniądze szybko znikają, gdy decyzje są podejmowane osobno, bez uwzględnienia łącznego kosztu.
Skuteczna zasada polega na podzieleniu wypłaty bezpośrednio po jej otrzymaniu. Kwota oszczędności powinna zostać przeniesiona na oddzielny rachunek, rezerwa pozostawiona bez karty płatniczej, a do codziennego korzystania udostępniona tylko ustalona część.
Przy droższym zakupie można wprowadzić 24- lub 48-godzinną przerwę między wyborem produktu a płatnością. W tym czasie należy sprawdzić cenę u innych sprzedawców, warunki zwrotu, gwarancję i rzeczywistą potrzebę zakupu.
Rodzice nie muszą zatwierdzać każdej drobnej transakcji. Bardziej użyteczne jest ustalenie progu, powyżej którego nastolatek konsultuje zakup, na przykład 300 lub 500 zł. Próg powinien odpowiadać wysokości zarobków, a nie być przypadkową kwotą.
Najrozsądniejszy podział pierwszych pieniędzy
Nie ma jednego właściwego rozwiązania dla każdej rodziny. Nastolatek, który nie ponosi kosztów utrzymania, może odłożyć większą część zarobków niż osoba samodzielnie opłacająca dojazdy, posiłki lub kurs zawodowy. Rodzice powinni znać plan, ale pozostawić młodemu pracownikowi realną część pieniędzy do samodzielnego wykorzystania.
Dobrym punktem wyjścia jest przeznaczenie około połowy pierwszej wypłaty na konkretny cel, maksymalnie 30–40 proc. na bieżące wydatki i pozostawienie co najmniej 10 proc. jako rezerwy. Proporcje można zmienić, ale każda część powinna otrzymać określone przeznaczenie.
Pierwsza wypłata daje nastolatkowi nie tylko możliwość zakupu, lecz także pierwszą okazję do samodzielnego zaplanowania, ile kosztuje cel i ile czasu wymaga jego osiągnięcie.
O tym oraz o innych praktycznych poradach ogrodniczych można przeczytać na naszej stronie. Polecamy również lekturę: Nastolatek po pracy wakacyjnej nie chce oddać dokumentów pracodawcy. Co firma może zrobić