Udar cieplny czy zwykłe przegrzanie? Jak rozpoznać różnicę i udzielić pierwszej pomocy

8

Udar cieplny czy zwykłe przegrzanie — różnicę trzeba rozpoznać szybko, ponieważ oba stany mogą zaczynać się podobnie: bólem głowy, osłabieniem, pragnieniem, nudnościami i zawrotami głowy, informuje kacikdomowy.pl. Przy przegrzaniu człowiek zazwyczaj pozostaje w logicznym kontakcie, intensywnie się poci i po przeniesieniu do chłodnego miejsca stopniowo odzyskuje siły.

Udar cieplny oznacza natomiast zaburzenie termoregulacji oraz funkcjonowania układu nerwowego, dlatego mogą pojawić się splątanie, niewyraźna mowa, nietypowe zachowanie, drgawki albo utrata przytomności.

Temperatura głęboka ciała przy udarze często przekracza 40°C, ale brak takiego wyniku na termometrze nie wyklucza zagrożenia. Domowy pomiar pod pachą może być niedokładny, a temperatura może częściowo spaść jeszcze przed badaniem. Najważniejsze są więc stan świadomości, okoliczności zdarzenia i szybkość pogarszania się objawów.

Podejrzenie udaru cieplnego jest wskazaniem do wezwania numeru 112 i natychmiastowego rozpoczęcia chłodzenia — nie należy czekać, aż poszkodowany „sam dojdzie do siebie”.

Przegrzanie, wyczerpanie cieplne i udar cieplny — trzy różne poziomy zagrożenia

Potoczne określenie „przegrzanie” obejmuje szeroki zakres dolegliwości, od krótkotrwałego dyskomfortu po rozwijające się wyczerpanie cieplne. Organizm próbuje wtedy oddawać ciepło przez rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry oraz produkcję potu. Wraz z potem traci jednak wodę i elektrolity, zwłaszcza sód, dlatego po kilku godzinach w gorącym otoczeniu mogą pojawić się osłabienie, kurcze mięśni, nudności i spadek ciśnienia.

Przy łagodnym przegrzaniu człowiek czuje się gorąco, jest spragniony i zmęczony, lecz nadal może samodzielnie pić, odpowiada logicznie i zwykle szybko reaguje na odpoczynek. Wyczerpanie cieplne jest poważniejszym etapem. Typowe są obfite pocenie, chłodna lub wilgotna skóra, ból głowy, szybkie tętno, zawroty głowy, nudności, osłabienie oraz możliwość omdlenia.

Udar cieplny nie jest po prostu „mocniejszym zmęczeniem”. Dochodzi w nim do niewydolności mechanizmów termoregulacji, a wysoka temperatura zaczyna uszkadzać komórki, układ nerwowy, nerki, wątrobę, mięśnie i układ krzepnięcia. Charakterystycznym sygnałem jest zmiana funkcjonowania mózgu: splątanie, dezorientacja, pobudzenie, agresja, problemy z chodzeniem, niewyraźna mowa, drgawki lub utrata przytomności.

„Zmieniony stan psychiczny może być oznaką udaru cieplnego i wymaga natychmiastowej reakcji” — wskazuje amerykański instytut NIOSH w materiałach dotyczących pierwszej pomocy przy chorobach cieplnych.

Nie należy opierać rozpoznania wyłącznie na wyglądzie skóry. W klasycznym udarze cieplnym u seniora skóra może być gorąca i sucha, ale w udarze wysiłkowym sportowiec lub pracownik fizyczny może nadal obficie się pocić. Brak potu nie jest więc warunkiem rozpoznania, podobnie jak pojedynczy wynik temperatury z termometru bezdotykowego.

Cecha	Łagodne przegrzanie	Wyczerpanie cieplne	Udar cieplny
Świadomość	Prawidłowa	Zwykle prawidłowa, możliwe osłabienie lub omdlenie	Splątanie, dezorientacja, drgawki, utrata przytomności
Skóra	Ciepła, często spocona	Blada, chłodna lub wilgotna, obfity pot	Gorąca; może być sucha albo spocona
Temperatura ciała	Prawidłowa lub umiarkowanie podwyższona	Często podwyższona, zwykle poniżej poziomu typowego dla udaru	Często około 40°C lub więcej, ale nie zawsze
Tętno	Nieznacznie przyspieszone	Szybkie, często słabe	Szybkie, możliwe zaburzenia krążenia
Picie	Osoba może pić samodzielnie	Zwykle może pić małymi łykami	Nie podawać płynów przy zaburzeniach świadomości
Reakcja na chłodzenie	Szybka poprawa	Poprawa powinna pojawić się po odpoczynku i chłodzeniu	Stan nagły — 112 i intensywne chłodzenie
Najważniejsza decyzja	Przerwać wysiłek i odpocząć	Chłodzić, nawadniać, obserwować	Natychmiast wezwać pomoc

Jak rozpoznać udar cieplny — objawy, których nie wolno bagatelizować

Objawy udaru cieplnego mogą wystąpić po długim pobycie w nagrzanym mieszkaniu, samochodzie, hali produkcyjnej, szklarni albo na otwartej przestrzeni. Udar może również rozwinąć się podczas biegu, pracy fizycznej, treningu drużynowego lub marszu z ciężkim wyposażeniem. Nie zawsze poprzedza go wyraźne wyczerpanie cieplne — u części osób stan pogarsza się gwałtownie.

Najbardziej alarmujące są zaburzenia neurologiczne. Poszkodowany może nie wiedzieć, gdzie się znajduje, błędnie odpowiadać na proste pytania, zataczać się albo próbować kontynuować wysiłek mimo widocznej utraty koordynacji. Zdarza się również niewytłumaczalne rozdrażnienie, agresja, apatia lub senność.

Wysokiej temperaturze mogą towarzyszyć pulsujący ból głowy, nudności, wymioty, bardzo szybkie tętno i przyspieszony oddech. Możliwe są także bolesne kurcze mięśni, osłabienie, zaczerwienienie skóry, drgawki oraz omdlenie. W ciężkich przypadkach dochodzi do wstrząsu, zaburzeń rytmu serca i niewydolności wielu narządów.

Za objawy alarmowe należy uznać:

• splątanie lub nielogiczne odpowiedzi;
• trudność z wypowiadaniem słów;
• utratę orientacji co do miejsca i czasu;
• niestabilny chód lub utratę koordynacji;
• drgawki;
• utratę przytomności;
• bardzo gorącą skórę;
• gwałtowne pogarszanie się stanu;
• brak poprawy mimo przeniesienia do chłodu;
• duszność albo oznaki niewydolności krążenia.

„Udar cieplny może prowadzić do śmierci, jeżeli leczenie zostanie opóźnione” — podkreśla CDC w zestawieniu chorób związanych ze stresem cieplnym.

Udar słoneczny jest potoczną nazwą udaru cieplnego związanego z bezpośrednim działaniem promieniowania słonecznego, zwłaszcza na nieosłoniętą głowę i kark. Postępowanie ratunkowe pozostaje takie samo: wezwanie pomocy, przerwanie ekspozycji i szybkie chłodzenie. Nie należy tracić czasu na ustalanie, czy formalnie jest to „udar słoneczny”, czy „cieplny”.

Ryzyko rośnie również w mieszkaniu. Pomieszczenie na poddaszu, brak nocnego ochłodzenia, zamknięte okna, duże przeszklenia i kilka kolejnych gorących nocy mogą być szczególnie niebezpieczne dla seniora mieszkającego samotnie. Praktyczne sposoby ograniczania temperatury opisano w poradniku jak ochłodzić dom bez klimatyzacji, obejmującym zacienianie szyb, nocne wietrzenie i ograniczanie domowych źródeł ciepła.

Pierwsza pomoc przy udarze cieplnym — co robić do przyjazdu ratowników

Pierwsza pomoc przy udarze cieplnym zaczyna się od telefonu pod numer 112. Podczas zgłoszenia należy powiedzieć, że osoba była narażona na wysoką temperaturę i ma zaburzenia świadomości, drgawki, problemy z mówieniem albo bardzo wysoką temperaturę ciała. Dyspozytor może przekazać dodatkowe instrukcje dostosowane do sytuacji.

Poszkodowanego trzeba natychmiast przenieść do cienia, chłodnego pomieszczenia lub klimatyzowanego pojazdu. Należy zdjąć kurtkę, bluzę, obuwie i inne zbędne warstwy, a ciasną odzież poluzować. Chłodzenia nie odkłada się do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa, ponieważ długość ekspozycji na wysoką temperaturę wpływa na ryzyko uszkodzenia narządów.

Najskuteczniejszą metodą przy wysiłkowym udarze cieplnym jest zanurzenie ciała w zimnej wodzie, jeśli można zrobić to bezpiecznie i stale kontrolować drożność dróg oddechowych. W warunkach domowych lub ulicznych częściej wykorzystuje się polewanie chłodną wodą, mokre ręczniki, spryskiwanie skóry i ruch powietrza. Zimne okłady można umieszczać w okolicy szyi, pach i pachwin, ale nie powinny zastępować chłodzenia dużej powierzchni skóry.

Instrukcja krok po kroku

1. Zadzwoń pod numer 112 i opisz objawy.
2. Przenieś osobę z nasłonecznionego lub nagrzanego miejsca.
3. Zdejmij zbędne ubrania i poluzuj pozostałe.
4. Polewaj lub spryskuj skórę chłodną wodą.
5. Wachluj albo skieruj przepływ powietrza na zwilżoną skórę.
6. Przyłóż chłodne kompresy do szyi, pach i pachwin.
7. Kontroluj oddech i reakcję na głos.
8. Nie zostawiaj poszkodowanego samego.
9. Przy utracie przytomności sprawdź oddech.
10. Jeżeli osoba oddycha, ułóż ją w pozycji bezpiecznej; przy braku prawidłowego oddechu rozpocznij resuscytację.

Osobie splątanej, bardzo sennej, wymiotującej lub nieprzytomnej nie wolno podawać napojów. Zaburzenia połykania zwiększają ryzyko zachłyśnięcia. Płyny można proponować wyłącznie w łagodniejszym przegrzaniu, gdy osoba jest w pełni przytomna, siedzi stabilnie, odpowiada logicznie i może samodzielnie przełykać.

„Chłodzenie jest priorytetem podczas leczenia ciężkiej choroby cieplnej” — przypomina NIOSH w instrukcji pierwszej pomocy.

Nie trzeba obawiać się, że rozpoczęcie chłodzenia „utrudni lekarzowi rozpoznanie”. Celem jest obniżenie temperatury tkanek możliwie szybko. Jeżeli pojawią się dreszcze, nie należy automatycznie przerywać wszystkich działań — konieczna jest dalsza kontrola stanu i wykonywanie instrukcji dyspozytora numeru alarmowego.

Co zrobić przy zwykłym przegrzaniu i wyczerpaniu cieplnym

Przy łagodnym przegrzaniu organizmu nie występują zaburzenia świadomości, drgawki ani wyraźna utrata koordynacji. Osoba jest zmęczona, spocona i spragniona, ale rozumie polecenia oraz może samodzielnie pić.

Objawy powinny zacząć ustępować po przerwaniu wysiłku, przejściu do chłodnego miejsca i stopniowym uzupełnieniu płynów.

Najpierw trzeba usiąść lub położyć osobę w cieniu. Warto zdjąć nadmiar ubrania, rozpiąć kołnierzyk, zwilżyć skórę chłodną wodą i zapewnić przepływ powietrza. Przy zawrotach głowy bez duszności można ułożyć poszkodowanego i lekko unieść nogi, zwłaszcza jeśli istnieje ryzyko omdlenia.

Do picia nadaje się chłodna woda, doustny płyn nawadniający albo napój zawierający elektrolity. Należy podawać go małymi łykami, a nie zmuszać do wypicia dużej ilości jednorazowo. Alkohol jest wykluczony, natomiast bardzo słodkie napoje mogą nasilać nudności.

Zasady postępowania przy wyczerpaniu cieplnym:

• natychmiast przerwać wysiłek;
• przejść do cienia lub klimatyzowanego wnętrza;
• zdjąć ciężką albo ciasną odzież;
• zwilżyć skórę i zastosować wentylator;
• pić małymi łykami;
• odpoczywać w pozycji siedzącej lub leżącej;
• nie wracać tego samego dnia do intensywnego wysiłku;
• obserwować stan przez kolejne godziny.

Poprawa powinna być wyraźna i postępować po rozpoczęciu chłodzenia. Jeżeli po około 30 minutach objawy nie ustępują, nasilają się albo pojawia się splątanie, problem z chodzeniem lub utrata przytomności, trzeba potraktować sytuację jak podejrzenie udaru cieplnego. Zasady domowej pomocy przy nudnościach i utracie płynów mogą uzupełnić informacje z poradnika o tym, jak postępować przy zatruciu pokarmowym po grillu, jednak biegunka czy wymioty nie powinny przesłaniać oceny ekspozycji na upał.

Po ustąpieniu objawów nie należy od razu wracać na słońce, do pracy ani na trening. Organizm nadal może mieć niedobór płynów i elektrolitów, a ponowna ekspozycja tego samego dnia zwiększa ryzyko szybkiego nawrotu dolegliwości.

Jeżeli osoba ma chorobę serca, nerek lub wątroby, nie powinna samodzielnie wypijać bardzo dużych ilości wody ani preparatów elektrolitowych. W tych chorobach zalecenia dotyczące płynów bywają indywidualne. Konsultacji wymaga także utrzymujący się ból głowy, powtarzające się wymioty, mała ilość moczu, bardzo ciemny mocz lub silne bóle mięśni.

Czego nie robić podczas ratowania osoby przegrzanej

Najczęstszy błąd to pozostawienie poszkodowanego w gorącym miejscu i ograniczenie pomocy do podania butelki wody. Samo picie nie obniży wystarczająco szybko temperatury ciała przy udarze.

Priorytetem jest przerwanie ekspozycji i aktywne chłodzenie.

Nie należy podawać leków przeciwgorączkowych, takich jak paracetamol czy ibuprofen, wyłącznie po to, by obniżyć temperaturę. Gorączka infekcyjna i hipertermia w udarze cieplnym powstają w inny sposób. Leki przeciwgorączkowe nie naprawiają zaburzonej termoregulacji, a przy odwodnieniu lub uszkodzeniu narządów mogą stwarzać dodatkowe ryzyko.

Błędem jest również:

• czekanie na potwierdzenie temperatury powyżej 40°C;
• zmuszanie splątanej osoby do picia;
• pozostawianie jej samej pod prysznicem lub w wannie;
• wkładanie przedmiotów do ust podczas drgawek;
• podawanie alkoholu, kawy lub napojów energetycznych;
• intensywne nacieranie skóry alkoholem;
• przykrywanie grubym kocem mimo przegrzania;
• przewożenie nieprzytomnej osoby prywatnym autem bez wezwania pomocy;
• uznawanie potu za dowód, że nie ma udaru cieplnego;
• zezwalanie na dalszą pracę lub trening po chwilowej poprawie.

Szczególnej ostrożności wymaga chłodzenie dzieci i osób z ograniczoną mobilnością. Nie wolno zostawiać ich bez nadzoru w wannie ani przykładać lodu bezpośrednio do dużej powierzchni skóry przez długi czas. Zimne pakiety powinny być owinięte cienkim materiałem, aby ograniczyć ryzyko miejscowego uszkodzenia skóry.

Kto jest najbardziej narażony na udar cieplny

Na ciężkie skutki upału szczególnie narażone są niemowlęta, małe dzieci i seniorzy. Dziecko szybciej nagrzewa się w zamkniętym samochodzie, wózku przykrytym grubą tkaniną albo podczas zabawy na nasłonecznionym placu.

Nie zawsze zgłasza pragnienie, a pierwszym sygnałem może być rozdrażnienie, apatia, senność lub brak zainteresowania zabawą.

U seniorów pragnienie bywa słabiej odczuwane, a organizm gorzej dostosowuje krążenie do wysokiej temperatury. Ryzyko zwiększają samotne mieszkanie, ograniczona mobilność, otępienie oraz brak dostępu do chłodnego pomieszczenia. Dodatkowe znaczenie mają choroby serca, płuc, nerek, cukrzyca i przyjmowane leki.

Do grup podwyższonego ryzyka należą:

• dzieci do czwartego roku życia;
• osoby powyżej 65. roku życia;
• kobiety w ciąży;
• osoby z otyłością;
• pacjenci z chorobami serca i układu oddechowego;
• osoby z niewydolnością nerek;
• pacjenci z cukrzycą;
• osoby z zaburzeniami neurologicznymi lub psychicznymi;
• osoby pracujące fizycznie na zewnątrz;
• sportowcy trenujący w wysokiej temperaturze;
• osoby pijące alkohol;
• ludzie bez aklimatyzacji do upału;
• osoby przyjmujące leki wpływające na pocenie, ciśnienie lub gospodarkę wodną.

Niektóre leki moczopędne, przeciwcholinergiczne, uspokajające, przeciwpsychotyczne i stosowane w leczeniu ciśnienia mogą zwiększać podatność na odwodnienie lub zaburzać reakcję organizmu na gorąco.

Nie należy jednak samodzielnie odstawiać terapii. Przed falą upałów warto zapytać lekarza lub farmaceutę, czy konieczne są szczególne środki ostrożności.

Osobną grupę stanowią sportowcy i pracownicy fizyczni. Ciepło produkowane przez mięśnie może doprowadzić do udaru nawet wtedy, gdy temperatura powietrza nie wygląda ekstremalnie. Wilgotność, brak wiatru, ciężka odzież ochronna i bezpośrednie słońce ograniczają oddawanie ciepła. Szczegółowe zasady planowania aktywności opisuje poradnik trening w upał — kiedy ćwiczyć i przy jakich objawach przerwać wysiłek.

Jak zapobiegać przegrzaniu podczas upałów

Profilaktyka zaczyna się przed wyjściem z domu. Trzeba sprawdzić prognozę, temperaturę odczuwalną, wilgotność i ostrzeżenia meteorologiczne.

Najtrudniejsze prace, zakupy, spacer z dzieckiem oraz trening lepiej zaplanować rano albo wieczorem.

Picie powinno być regularne, a nie dopiero po pojawieniu się silnego pragnienia. Jednocześnie nie ma jednej prawidłowej objętości dla wszystkich — zapotrzebowanie zależy od masy ciała, wysiłku, diety, temperatury, chorób i stosowanych leków.

Przy długim wysiłku i intensywnym poceniu potrzebne może być także uzupełnienie sodu, szczególnie gdy aktywność trwa ponad godzinę.

W czasie upałów warto:

• nosić lekkie i luźne ubrania;
• osłaniać głowę i kark;
• robić regularne przerwy w cieniu;
• unikać alkoholu przed wysiłkiem;
• nie zostawiać nikogo w zaparkowanym samochodzie;
• kontrolować dzieci, seniorów i osoby chore;
• zamykać oraz zacieniać okna w czasie największego nasłonecznienia;
• wietrzyć mieszkanie nocą, gdy na zewnątrz jest chłodniej;
• ograniczać używanie piekarnika i urządzeń emitujących ciepło;
• mieć przy sobie wodę;
• przerwać aktywność przy pierwszych objawach osłabienia.

W mieszkaniu z dużymi przeszkleniami część energii słonecznej można zatrzymać jeszcze przed nagrzaniem wnętrza. Dostępne rozwiązania i ich ograniczenia opisano w materiale folia przeciwsłoneczna na okna — cena, montaż i realny efekt. Osoby rozważające aktywne chłodzenie mogą porównać urządzenia w poradniku klimatyzacja w domu — rodzaje, koszty i montaż.

Udar cieplny u dziecka i seniora — objawy mogą wyglądać inaczej

Dziecko nie zawsze opisze zawroty głowy czy nudności. Rodzic może zauważyć nagłą płaczliwość, rozdrażnienie, nietypową senność, osłabienie, brak łez podczas płaczu, suche usta albo rzadsze oddawanie moczu.

Przy ciężkim przegrzaniu pojawiają się zaburzenia kontaktu, wiotkość, drgawki lub utrata przytomności.

Wózka dziecięcego nie należy szczelnie osłaniać kocem albo grubą pieluchą w pełnym słońcu. Taka osłona może ograniczać wymianę powietrza i zwiększać temperaturę wewnątrz. Bezpieczniejsza jest przewiewna budka, cień oraz częsta kontrola karku, zachowania i oddechu dziecka.

U seniora alarmem może być nie tylko utrata przytomności. Pierwszym objawem bywa nagłe pogorszenie kontaktu, nietypowa senność, upadek, brak apetytu, osłabienie albo dezorientacja przypominająca zaostrzenie otępienia.

Podczas fali upałów każdą nagłą zmianę zachowania trzeba oceniać również pod kątem odwodnienia i choroby cieplnej.

Praktyczna kontrola osoby starszej powinna obejmować:

• kontakt telefoniczny lub osobisty co najmniej raz dziennie;
• sprawdzenie temperatury w mieszkaniu;
• ocenę, czy senior pije i oddaje mocz;
• przygotowanie lekkich posiłków;
• zasłonięcie nasłonecznionych okien;
• przeniesienie miejsca odpoczynku do chłodniejszego pokoju;
• upewnienie się, że leki są przyjmowane zgodnie z zaleceniami;
• reakcję na nagłe splątanie, upadek lub nadmierną senność.

Potówki i zaczerwienienie skóry mogą wskazywać na długą ekspozycję na gorąco, lecz nie określają ciężkości przegrzania. Różnice między wysypką cieplną a alergią opisano w poradniku potówki u dzieci i dorosłych — objawy i bezpieczne łagodzenie skóry. Jeżeli wysypce towarzyszą nudności, osłabienie albo zaburzenia świadomości, priorytetem jest ocena stanu ogólnego.

Pytania i odpowiedzi

Czy udar cieplny zawsze oznacza temperaturę powyżej 40°C?

Nie. Temperatura głęboka często osiąga lub przekracza 40°C, ale pojedynczy domowy pomiar może być zaniżony. Rozpoznanie opiera się również na ekspozycji na gorąco i zaburzeniach układu nerwowego, takich jak splątanie, drgawki czy utrata przytomności.

Czy osoba z udarem cieplnym zawsze przestaje się pocić?

Nie. Sucha, gorąca skóra może wystąpić w klasycznym udarze cieplnym, zwłaszcza u seniorów. Przy udarze związanym z intensywnym wysiłkiem poszkodowany może nadal bardzo mocno się pocić.

Czy przy udarze cieplnym można podać wodę?

Tylko gdy osoba jest w pełni przytomna, odpowiada logicznie i bez problemu przełyka. Przy splątaniu, senności, wymiotach, drgawkach lub utracie przytomności nie wolno niczego podawać doustnie ze względu na ryzyko zachłyśnięcia.

Po jakim czasie przegrzanie powinno ustąpić?

Przy łagodnym przegrzaniu wyraźna poprawa powinna następować po przerwaniu wysiłku, chłodzeniu i nawodnieniu. Brak poprawy w ciągu około 30 minut, pogorszenie stanu albo pojawienie się zaburzeń świadomości wymaga pilnej pomocy medycznej.

Czy zimny prysznic jest bezpieczny?

Przy łagodnym przegrzaniu chłodny prysznic może pomóc, jeżeli osoba jest stabilna i nie ma ryzyka omdlenia. Osoby splątanej, bardzo osłabionej lub nieprzytomnej nie wolno zostawiać samej pod prysznicem ani w wannie. Przy podejrzeniu udaru trzeba wezwać 112 i chłodzić pod stałym nadzorem.

Czy po przegrzaniu można wrócić do treningu następnego dnia?

Zależy to od ciężkości objawów. Po lekkim epizodzie potrzebne są odpoczynek, nawodnienie i pełne ustąpienie dolegliwości. Po omdleniu, silnych wymiotach, zaburzeniach świadomości, bardzo ciemnym moczu lub podejrzeniu udaru powrót do wysiłku powinien poprzedzić kontakt z lekarzem.

Kiedy natychmiast dzwonić pod 112?

Numer alarmowy należy wybrać przy splątaniu, utracie orientacji, problemach z chodzeniem, niewyraźnej mowie, drgawkach, utracie przytomności, bardzo gorącej skórze albo szybkim pogarszaniu się stanu. Chłodzenie trzeba rozpocząć od razu i kontynuować do przyjazdu ratowników.

O tym oraz o innych praktycznych poradach ogrodniczych można przeczytać na naszej stronie. Polecamy również lekturę: Ogórki mają żółte liście — 7 przyczyn i szybki plan ratunkowy